Bioróżnorodność – co to jest i jak ją chronić?

Istnieje wiele definicji różnorodności biologicznej (w skrócie: bioróżnorodność), ale najprecyzyjniej można ją określić jako całkowitą różnorodność form życia na ziemi wraz z ich zmiennością na wszystkich poziomach organizacji biologicznych.

bioróżnorodność

Podział bioróżnorodności

Bioróżnorodność wyraża dynamizm przyrody i reakcje żywych organizmów na oddziaływania selekcyjne środowiska. Wyróżniamy różnorodność gatunkową, genetyczną, ekosystemową, krajobrazową. Uwzględniają one:

  • bioróżnorodność gatunkowa – to liczba żywych organizmów występujących na ziemi we wszystkich ekosystemach,
  • bioróżnorodność genetyczna – genetyczną zmienność wewnątrzgatunkową,
  • bioróżnorodność ekologiczna – zróżnicowanie tworzących wielogatunkowych zespołów i powstających między nimi oraz wewnątrz nich powiązań,
  • bioróżnorodność krajobrazowa – niektórzy wyróżniają różnorodność uwzględniającą liczbę i rodzaj ekosystemów w skali krajobrazu (kontynentu).

Czynniki kształtujące bioróżnorodność:

1. NATURALNE

Przyglądając się rozmieszczeniu gatunkom na kuli ziemskiej, można zauważyć pewną prawidłowość – im bliżej do równika tym większe jest zróżnicowanie występujących tam organizmów i maleje ono wraz ze zbliżaniem się do biegunów. Pokazuje to zmienność różnorodności biologicznej w odniesieniu do położenia geograficznego. Podobnie wygląda sytuacja w rozmieszczeniu gatunków na różnych wysokościach – im głębiej w oceanach i im wyżej w górach, tym mniejsza bioróżnorodność.

Kolejnym czynnikiem jest różnicowanie środowiska (tzw. jego heterogenność). Im bardziej środowisko jest bardziej różnorodne, czyli występuje więcej nisz ekologicznych, tym większe zróżnicowanie gatunkowe.

Często znaczenie mają migracje gatunków, które są związane z naturalnymi wędrówkami np. zwierząt za pożywieniem. Coraz częściej spotyka się migracje dzikich gatunków w kierunku terenów zurbanizowanych, gdzie jest więcej pożywienia i większe szanse na przetrwanie. Pozostanie w naturalnym środowisku może wiązać się z większą konkurencją o pokarm, szczególnie w okresie zimy, a co za tym idzie z drapieżnictwem.

Zróżnicowanie mogą powodować kataklizmy środowiskowe (wiatrołomy, okresowe zalewy, pożary), które degradują występujące ekosystemy, które są zastępowane nowymi.

Do wyginięcia gatunków, a tym samym zmniejszenia bioróżnorodności, mogą doprowadzić naturalni wrogowie. Często jest to związane z drapieżnictwem, gdy dany gatunek ma tylko jednego żywiciela i jest w stanie pożywiać się niczym innym.

bioróżnorodność

2. ANTROPOGENICZNE – związane z działalnością człowieka

Niezbyt intensywny wpływ działań człowieka może wpłynąć pozytywnie na bioróżnorodność. Tworzenie siedlisk sztucznych lub nowych stwarza nowe możliwości do zasiedlania, a tym samym zwiększa zakresy występowania gatunków.

Działanie człowieka może być związane z bezpośrednim wprowadzaniem roślin do środowiska np. roślin uprawowych na polach lub roślin ozdobnych na terenach zieleni. Z jednej strony jest to korzystne, bo zwiększana jest różnorodność biologiczna, ale z drugiej strony można nieświadomie wprowadzić gatunek, który okaże się konkurencyjny dla roślin rodzimych i zacznie je wypierać. W ten sposób nowa roślina staje się gatunkiem inwazyjnym.

Zajmowanie nowych siedlisk może być świadome, gdy związane jest z poszukiwaniem pokarmu przez zwierzęta, lub nieświadome, gdy zostaną przyniesione przez koła samochodów. Jeżeli nie będą miały naturalnych wrogów na nowym siedlisku i nie staną się inwazyjne, korzystnie wzbogacą różnorodność organizmów.

Rozwój cywilizacyjny wiąże się z zajmowaniem kolejnych naturalnych i półnaturalnych środowisk pod zabudowę i rolnictwo. Niszczone są zbiorowiska ekologiczne i zmniejszana różnorodność biologiczna w wyniku nieprawidłowej gospodarki rolnej, leśnej, industrializacji i urbanizacji oraz odwracalnych melioracji. Prowadzenie wielkoobszarowych upraw powoduje niewyobrażalne zubożenie gatunkowe, doprowadza do ujednolicenia szaty roślinnej (w następstwie również fauny). Dochodzi do zakłócenia istniejących sieci pokarmowych poprzez ograniczenie występowania, a także pozyskiwanie pewnych gatunków, co może inicjować inwazje biologiczne.

Globalne zmiany środowiska (efekt cieplarniany, zanieczyszczenia powietrza, wody, gleb) prowadzące się zmian i zanikania wielu wyspecjalizowanych biotypów.

Field Poppy, Czerwony Mak, Mak Polny, Kwiat, Pole, Wieś

Po co chronić bioróżnorodność?

Powody ochrony bioróżnorodności na ziemi są istotne nie tylko dlatego, aby następne pokolenia mogły zobaczyć te same organizmy. Czysto egoistycznym powodem są względy estetyczne – zróżnicowanie gatunkowe pozwala się zrelaksować w różnych typach lasów różniących się pod względem drzewostanu, pozwala korzystać z łąk z roślinami zielnymi tak wielu gatunków, że czasem trudno wszystko spamiętać. Wyzwala także procesy twórcze, ponieważ czym byłaby polska literatura bez rozbudowanych opisów przyrody? Oczywiście dąży się też do pozostawienia po sobie świata takiego, jakim go zastaliśmy, aby potomni również mogli cieszyć się zróżnicowanym środowiskiem. Są także względy ekologiczne – według hipotezy McArthura bioróżnorodność jest jednym z gwarantów stabilności ekosystemów i równowagi ekologicznej. Zgodnie z zasadą, że wszystko związane jest z pieniędzmi zachwianie równowagi ekologicznej odbija się niekorzystnie na zdrowiu ludzi, powoduje obniżenie plonów, a rejony turystyczne przestają być atrakcyjne dla podróżujących.

Co zrobić aby chronić bioróżnorodność?

Różnorodność gatunkową trzeba chronić na wszystkich jej poziomach organizacji, zarówno w miejscu występowania naturalnego występowania organizmu, jaki i na terenach nieobjętych ochroną. Do podstawowych metod zachowania bioróżnorodności jest ochrona gatunku w miejscu jego naturalnego występowania (in-situ). Są ro różnego rodzaju rezerwaty, parki narodowe, w których przyrodę pozostawia się w jej dziewiczym kształcie. Inną metodą jest także odtwarzanie zniszczonych ekosystemów oraz tworzenie listy gatunków chronionych i zagrożonych, których zniszczenie jest surowo karane. Dodatkowym sposobem ochrony różnorodności są metody ex-situ polegające na zachowaniu elementów bioróżnorodności poza miejscem jej naturalnego występowania. Zaliczamy tu ogrody botaniczne, banki genów, arboreta i ogrody zoologiczne.

Dorota Blatsios

Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu

Print Friendly, PDF & Email

Powiązane wpisy

Dorota